Subscribe to the bi-annual report
  • This field is for validation purposes and should be left unchanged.
Assessing and promoting civil and minority rights in South Africa.

[Source: South African Monitor.]

Twee-en-twintig jaar na het einde van de apartheid zijn de taalrechten van Afrikaanssprekende Zuid-Afrikanen de speelbal van de politiek geworden, ten spijte van de ogenschijnlijke bescherming van deze rechten ingevolge de grondwet. Waar de ANC-regering op zowel economisch als politiek gebied zwaar onder druk staat, is het Afrikaans bij uitstek geschikt als zondebok om de aandacht af te leiden van het wanbestuur van de regerende partij.

In juni 2016 worden er drie doorslaggevende beslissingen verwacht die de toekomst van de hoge variëteit van het Afrikaans, de taal die gebruikt wordt in formele situtaties, ingrijpend kan veranderen.

Op 20 juni 2016 komen de burgerrechtenorganisaties AfriForum en Solidariteit (die samen meer dan 250 000 individuele leden hebben en wiens leden meestal ook hun gezinsleden vertegenwoordigen) namelijk in het gerechtshof te staan tegenover de Universiteit van die Vrystaat, die ondersteund wordt door de volgende amici curiae: de Afrikaanse Taalraad, de Suid-Afrikaanse Onderwysunie en de Federasie van Suid-Afrikaanse Skoolbeheerliggame, die allen hun standpunt zullen verdedigen dat het Afrikaans als primaire onderwijstaal van deze universiteit afgeschaft moet worden. Op 22 juni 2016 zullen de bestuursraden van de Universiteit van Pretoria en de Universiteit van Stellenbosch naar verwacht wordt ook beslissen over de uitrangering van het Afrikaans als onderwijstaal bij deze instellingen.

Ontwikkeling en veeltaligheid

Het Afrikaans is een van de slechts vier talen ter wereld die in de afgelopen eeuw de sprong maakten naar een volwaardige gebruikstaal geschikt voor wetenschaps­beoefening, literatuur, politiek en rechtspraak en ook als handelstaal. De taal heeft ook de socio-economische vooruitgang van haar sprekers bevorderd en zodoende bijgedragen tot een menswaardiger bestaan voor de sprekers van de taal.

Van de elf officiële talen in Zuid-Afrika zijn slechts het Engels en het Afrikaans voldoende ontwikkeld om de hogere functies van taal te kunnen vervullen. Dat brengt met zich mee dat het Afrikaans een belangrijke overbruggingsfunctie heeft ten opzichte van de ontwikkeling van de andere negen inheemse talen. Zou het zover komen dat het Afrikaans uitgerangeerd wordt in dit zo moeizaam verworven domein van hogere functies, is de kans wel heel klein dat een andere officiële taal zich zal ontwikkelen tot een niveau waar de hogere functies aan bod kunnen komen.

Getallen en multiraciale groeperingen

Volgens de officiële statistische gegevens van 2011 neemt het Afrikaans in Zuid-Afrika de derde plaats in ten opzichte van de hoeveelheid moedertaalsprekers. De respectieve percentages moedertaalsprekers van de officiële talen in Zuid-Afrika zijn als volgt: Zoeloe (22,7%); Xhosa (16,0%); Afrikaans (13,5%); Engels (9,6%); Pedi (9,0%); Tswana (8,0%); Sotho (7,6%); Tsonga (4,5%); Ndebele (2,0%); Swazi (2,5%); Venda (2,4%); andere talen (1,7%), en gebarentaal (0,5%).

De moedertaalsprekers van het Afrikaans hebben een multiraciale samenstelling. De 6 855 082 individuen die in de volkstelling van 2011 aangegeven hebben dat het Afrikaans hun moedertaal is, vallen uiteen in de volgende groeperingen: 50,21% bruine sprekers (de zogenaamde Kleurlinge), 39,54% blanke sprekers, 8,78% zwarte sprekers, 0,86% Indische/Aziatische sprekers en 0,61% uit andere groepen

De moedertaalsprekers van het Afrikaans wonen verspreid over het hele land, maar in sommige gebieden komen er hogere concentraties van moedertaalsprekers voor, vooral in de provincies Wes-Kaap (49,69%) en Noord-Kaap (53,75%).

Politieke druk

Het samenwerkingsverband tussen het African National Congress (ANC) (de regerende partij) en de Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party (SAKP) heeft als beleid de zogenaamde Nationale Democratische Revolutie ook door te voeren in het onderwijs van Zuid-Afrika. Een aantal senior politici, insluitende de minister van Hoger Onderwijs en Opleiding, dr. Nzimande, blijft het communisme trouw – dr. Nzimande is zelfs de hoofdsecretaris van de SAKP. Eentalig onderwijs met Engels als voertaal, ten koste van de autochtone talen, wordt voorgehouden als een instrument om maatschappelijke samenhorigheid (“social cohesion”) te bevorderen.

Het Afrikaans wordt dikwijls als omstreden beschouwd vanwege de bevoorrechte positie die de taal had tijdens de apartheidsjaren. Hierbij wordt voorbijgegaan aan het feit dat de moedertaalsprekers van het Afrikaans een multiraciale groep vormen.

Grondwettelijke instellingen die ervoor verantwoordelijk zijn de taalrechten van Zuid-Afrikaanse gemeenschappen te beschermen en te bevorderen, hebben alleen nog symbolische macht vanwege een combinatie van het beleid van de regerende ANC-partij om voormalige wapenbroeders aan te stellen in functies, gebrekkig management, corruptie, onvoldoende financiële middelen en een gebrek aan afdwingbare bevoegdheden. Voorbeelden van zulke instellingen zijn de Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad (Pansat); de Kommissie vir die Bevordering en Beskerming van Kultuur-, Godsdiens- en Taalregte, en ook de Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie.

Ideologisch gebaseerde argumenten over het gebruik van het Engels als lingua franca worden vaak gehoord, als men beweert dat alle Zuid-Afrikanen deze taal verstaan. Afgezien van het feit dat ruim 90 procent van de burgers een andere moedertaal als het Engels heeft, zijn het juist de behoeftige, plattelandse gemeenschappen van alle bevolkingsgroepen wiens taalvaardigheid in het Engels tekortschiet. Indien moedertaalsprekers van het Afrikaans het recht ontnomen wordt in hun moedertaal onderwezen te worden, houdt dit in dat ze zich des te moeizamer aan hun socio-economische en maatschappelijke achtergrond zullen kunnen ontworstelen. Hier geldt dus ook de opmerking van Lodewijk de Raet: “Taalbelang is stoffelijk belang.”

Afrikaans onder vuur bij de universiteiten

Slechts bij twee van de 26 Zuid-Afrikaanse universiteiten (namelijk Noordwes-Universiteit en de Universiteit van Stellenbosch) wordt het Afrikaans nog als primaire onderwijstaal gebruikt op een aantal campussen. Bij de Universiteit van Stellenbosch zijn burgerechtenorganisaties vanaf begin 2016 in rechtszaken met het bestuur van de universiteit verwikkeld om de dreigende afschaffing van het Afrikaans als primaire onderwijs- en administratieve taal te voorkomen. Kleine groepjes van soms gewelddadige actievoerders beweren dat het Afrikaans bij de universiteit als “taal van uitsluiting” gebruikt wordt; dit terwijl alle cursussen die de universiteit in het Afrikaans aanbiedt, ook in het Engels gevolgd kunnen worden door studenten die kiezen voor onderwijs in het Engels. Dezelfde actievoerders hebben echter geen enkel gewetensbezwaar tegen de uitsluiting van Afrikaanstalige studenten die grote behoefte hebben aan onderwijs in hun moedertaal. Op 22 juni dient er een nieuw voorstel over het te voeren taalbeleid voor de universiteitsraad; aanvaarding van dit voorstel zal tot gevolg hebben dat onderwijs in het Afrikaans op de tweede plaats zal komen met het Engels als primaire onderwijstaal.

De bestuursraad van de Universiteit van die Vrystaat heeft recent besloten om het Afrikaans, dat nu nog (net zoals het Engels) een reguliere keuze als onderwijstaal is, vanaf 2017 alleen nog ingezet zal worden voor enkele cursussen in onder meer landbouwwetenschap, theologie en pedagogische opleidingen. In de rechtszaak die op 20 juni zal voorkomen, moet het gerechtshof in Bloemfontein beslissen of deze schending van taalrechten voortgang zal kunnen vinden.

Als gevolg van politieke druk die gepaardgaat met dreigementen van geweld, is de Universiteit van Pretoria ook begonnen om haar taalbeleid, waarvolgens het Afrikaans nog als onderwijstaal aan de universiteit geldt, in heroverweging te nemen. De bestuursraad van deze universiteit zal ook op 22 juni een beslissing nemen over de voorgestelde herziening van het taalbeleid.

Voorts heeft de Universiteit van Suid-Afrika, de grootste universiteit voor onderwijs op afstand in Zuid-Afrika, naar vernomen wordt al in maart 2016 besloten niet door te gaan met het gebruik van Afrikaans als onderwijstaal, maar deze wijziging is nog niet officieel bekend gemaakt.

Actievoering door zelfstandige organisaties

Met steeds minder instellingen voor hoger onderwijs die studenten de gelegenheid bieden in het Afrikaans te studeren en met gepaardgaande ideologische druk die de regering op openbare scholen plaatst, heerst er grote bezorgdheid over de toekomst van het Afrikaans op alle onderwijsniveaus. Het aantal scholen met het Afrikaans als de enige onderwijstaal daalt scherp, ten spijte van het bestaan van een grote, diverse gemeenschap van moedertaalsprekers.

Burgerrechtenorganisaties ondernemen zelf al hoe meer projecten en spannen rechtszaken aan om de taalrechten van sprekers van het Afrikaans te bevorderen en te beschermen. Particuliere Afrikaanstalige onderwijsinstellingen, zoals bijvoorbeeld Akademia (een universiteit) en Sol-Tech (een technisch opleidingsinstituut), beiden opgericht door de Solidariteit Beweging, hebben succes en worden thans beschouwd als de enige duurzame wijze waarop het Afrikaans als taal met hoge functiemogelijkheden een kans heeft op voortbestaan. De succesvolle voortzetting van deze projecten is onderhevig aan grote uitdagingen, zowel ten opzichte van capaciteit en financiële middelen als het voorkomen van inmenging van de staat door middel van regelgeving.

Europese steun is nodig

Steun voor het Afrikaans uit het buitenland is van kardinaal belang. Zulke steun kan verschillende vormen aannemen. Zo kunnen buitenlandse besluitvormers zich in het openbaar uitspreken tegen de ondermijning van het Afrikaans; particuliere onderwijsinstellingen zoals Akademia en Sol-Tech kunnen ondersteund worden door de uitwisseling van kennis, studenten en docenten, en Afrikaanse kunst- en cultuurproducten kunnen ook in Europa geïntroduceerd worden.

De politieke ondermijning van het Afrikaans moet tegengegaan worden door alle instellingen en individuen voor wie taal- en burgerrechten van groot belang zijn, zodat deze unieke cultuurschat, geworteld in Afrika, Europa en zelfs Azië, niet verloren gaat en daardoor de wereld armer laat.

South Africa at a Glance
56 500 000 (mid 2017 estimate)
5.1% y/y in September 2017 (CPI) & +4.2% y/y in August 2017 (PPI)
2.5% q/q for the 2nd quarter of 2017
More information: Click here!